1789

ΒΑΛΤΕΡ ΜΑΡΚΟΦ-ΑΛΜΠΕΡ ΣΟΜΠΟΥΛ, 1789,Η ΜΕΓΑΛΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΓΑΛΛΩΝ, ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ», ΑΘΗΝΑ 1990

Δεν μπορώ να γράψω πιο συνοπτικά για αυτό το βιβλίο. Είναι ένα βιβλίο που πρέπει όλη με την πρώτη ευκαιρία να αγοράσετε και να το διαβάσετε! Εδώ, μόνο μια μικρή ιδέα θα πάρετε. Πέραν του ότι δίνει πλήθος πληροφοριών, είναι και εξαιρετικά καλογραμμένο, εύκολο στο διάβασμα, παρά τον σχετικό όγκο του.

Συνοπτικά στην αρχή δίνει απλά και ουσιαστικά μία περιγραφή των κοινωνικών τάξεων της Γαλλίας εκείνης της εποχής. Δίνει και την εικόνα της κρατικής δομής στην προεπαναστατική Γαλλία, όπου βλέπουμε τους μεγαλοαστούς να συμμαχούν με τον θρόνο και δίνεται έμφαση στο φορολογικό σύστημα που έθιγε την «Τρίτη Τάξη», στην οποία χονδρικά ανήκαν όλοι πλην ευγενών και κλήρου. Δηλαδή, δεν αποτελούσε τάξη με τα κριτήριά μας. Σε εκείνες τις συνθήκες εμφανίζεται και ο Διαφωτισμός, ο οποίος στο πολιτικό επίπεδο αναγνωρίζει ως εχθρό μεγάλο την φεουδαρχική κοινωνία και την αριστοκρατία, αλλά αφήνει άθελά του να φανούν και οι επόμενες ταξικές συγκρούσεις. Μετά το 1750 ο διαφωτισμός θα κινηθεί και πιο ριζοσπαστικά, οπότε θα εμφανιστούν οι πρώτες ουτοπικές σοσιαλιστικές ιδέες. Συνολικά διαβάζουμε για τις διεργασίες, οικονομικές και κοινωνικές, που έφεραν στο προσκήνιο την «Γενική Συνέλευση των Τάξεων» και την ταυτόχρονη ταλάντευση των αστών ανάμεσα σε ευγενείς και θρόνο.

Όταν ξεκίνησε το 1789 η επανάσταση, πέρασε από πολλά στάδια και από νωρίς φάνηκαν οι λίγοι εκείνοι που υποστήριζαν τα λαϊκά στρώματα, αυτοί που θα συνδεθούν με τους «αβράκωτους». Δίνονται οι μηχανορραφίες της αστικής τάξης κατά το πρώτο επαναστατικό έτος, η οποία προσπαθούσε να ισορροπήσει ανάμεσα σε θρόνο και ευγενείς, χωρίς να θίξει ουσιαστικά τις περιουσίες τους αλλά και να προστατευθεί από τον λαό. Χαρτογραφεί επίσης τις ομάδες που αποτελούσαν την «Τρίτη Τάξη», από την αριστερή μέχρι τη δεξιά της πτέρυγα.

Η περίφημη Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του πολίτη καταδεικνύει την υπεράσπιση της αστικής τάξης και των συμφερόντων της –ιδίως του «ιερού» δικαιώματος της ιδιοκτησίας- ακριβώς από τις διεκδικήσεις του λαού, αλλά και το χτύπημα στην φεουδαρχία, όχι φυσικά με την εξόντωσή της, αλλά με το να πάρει με «βελούδινη επανάσταση», όπως θα λέγαμε σήμερα, την κοινωνική ηγεμονία. Ο λαός έμεινε εκτός εξουσίας, την ώρα που αυτός ήταν που έδωσε την νίκη στους αστούς. Οι αριστοκράτες παρέμειναν, αλλά με λιγότερα προνόμια σαφώς σε σχέση με το παρελθόν, αλλά στην νέα τάξη πραγμάτων είχαν το δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι, όταν ο λαός δεν το είχε. Ο θρόνος φυσικά συναινούσε, αφού οι ευγενείς που ήταν μια μεγάλη απειλή για αυτόν υποχωρούσαν, λίγες απώλειες είχε ως θεσμός και οι παλιοί του φίλοι, οι αστοί, του τα εξασφάλιζαν αλλά και τον προστάτευαν. Σταδιακά η νέα εξουσία απαγόρευσε το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και της απεργίας. Έπειτα, στο βιβλίο έχουμε την εικόνα της διοικητικής και δικαστικής του νέου κράτους.

Τόσο αρκετά πριν το 1789 όσο και στα επαναστατικά χρόνια, η οικονομική κατάσταση και του κράτους αλλά κυρίως των φτωχών πολιτών ήταν σε άθλια κατάσταση. Η αστική τάξη θέλησε να προστατέψει τα δικά της οικονομικά συμφέροντα, κάτι που προκαλούσε όλο και περισσότερο τις μάζες και έφερνε την εντονότερη ριζοσπαστικοποίησή τους, σε πόλεις και ύπαιθρο, ιδίως όταν από το 1791 πιο εντατικά οι ευγενείς και η πλειοψηφία του κλήρου ετοίμαζε αντεπανάσταση. Έτσι, αναπτύχθηκε ο αντικληρικαλισμός αλλά και το επαναστατικό φρόνημα των μαζών. Όλο και πιο συχνά γινόταν λόγος για την Τέταρτη Τάξη αλλά και για «εξισωτισμό». Όταν ο Λουδοβίκος Ιστ΄ προσπάθησε να διαφύγει στο εξωτερικό και να οργανώσει την αντεπανάσταση από εκεί, βάζοντας στο «παιχνίδι» και τους εξωτερικούς εχθρούς της Γαλλίας, καθώς έβλεπε πως η πολιτική κατάσταση δεν εξυπηρετούσε τα σχέδιά του, οι πολιτικές αναταραχές κάλυψαν όλο το φάσμα: το πιο προωθημένο τμήμα της Τρίτης Τάξης, οι Κορδελιέροι δέχτηκαν ισχυρό χτύπημα από τους αστούς, οι δε αστοί παρέμειναν πιστοί στον βασιλιά. Διασπάστηκαν όμως και οι Ιακωβίνοι σε μετριοπαθέστερους και ριζοσπάστες. Η νομοθετική εθνοσυνέλευση, παρά τα έντονες ταραχές, κυριαρχείτο ακόμα από τους μεγαλοαστούς, αλλά σιγά-σιγά οι Ιακωβίνοι άρχισαν να παίρνουν την πρωτοκαθεδρία στην αριστερή μειοψηφία του οργάνου. Ο εκδημοκρατισμός τους βάθαινε διαρκώς και μαζί αναδεικνυόταν η προσωπικότητα του Ροβεσπιέρου και των κοντινών συντρόφων του. Ταυτόχρονα αύξαναν και οι λαϊκές συνελεύσεις που αποδείκνυαν την δυνατότητα οργάνωσης των λαϊκών μαζών

Παρενθετικά περισσότερο γίνεται και μία σύντομη αναφορά στον διεθνή αντίκτυπο της γαλλικής επανάστασης, εστιάζοντας κυρίως στο πώς αυτή επέδρασε αλλού περισσότερο και αλλού λιγότερο και με τις διάφορες εκφράσεις της –πιο κοντά στις μετριοπαθείς φωνές ή στις ριζοσπαστικές (βλέπε Ρήγας Φεραίος στην Ελλάδα)- στα εθνικά και κοινωνικά επαναστατικά κινήματα ή και σε μεταρρυθμιστικά αλλά και πώς εκφράστηκε κατά τόπους η αντεπανάσταση.

Παρότι η επανάσταση είχε ήδη δύο χρόνια ζωής, δεν είχε καταφέρει –ούτε φαινόταν να είναι στις προθέσεις της- να λύσει το βιοτικό πρόβλημα του γαλλικού λαού. Οι κακιές σοδειές, η πολιτική εξαγοράς γαιών που εξυπηρετούσε τους οικονομικά ισχυρούς και η ανατίμηση και του σίτου έφερε μεγάλη αναστάτωση στα χωριά. Φυσικά τα προβλήματα αυτά είχαν τον αντίκτυπό τους –ίσως πιο σημαντικός μάλιστα- και στις πόλεις, ιδίως από τη στιγμή που αύξανα και η ανεργία. Παρά ταύτα, ο θρόνος, η αυλή και οι μεγαλοαστοί δεν είχαν πρόθεση να απεμπολήσουν τα προνόμιά τους. Με την συνδρομή της πλειοψηφίας της Νομοθετικής Συνέλευσης προωθούσαν τον πόλεμο (όπως και η πτέρυγα που ακολουθούσε τον Δαντόν), άλλοι ελπίζοντας στη νίκη των εισβολέων και άλλοι υπολογίζοντας ότι με αυτόν τον τρόπο ο λαός θα αποπροσανατολιζόταν. Αυτό ακριβώς είδε ο Ροβεσπιέρος και τάχθηκε μαζί με τους λίγους συντρόφους του εναντίον αυτού του σχεδίου, χωρίς να πείσει βέβαια κάποιον, ούτε καν την πλειοψηφία του λαού, ο οποίος ήθελε αλλά δεν κατείχε την πολιτική πείρα. Αυτό αποτέλεσε και το πιο δυνατό χτύπημα στην λέσχη των Ιακωβίνων (αρκετά μέλη της εξαγοράστηκαν από την φιλοπόλεμη μερίδα) και η διαίρεση βάθυνε, αλλά δεν είχε οριστικοποιηθεί ακόμα. Ο στρατό φυσικά ήταν ανέτοιμος αλλά και απρόθυμος στα υψηλά του κλιμάκια –τα οποία στελέχωναν αριστοκράτες- να υπερασπιστούν την επανάσταση. Έτσι, επήλθε εθνική κρίση. Και, ως γνωστόν, η εθνική κρίση επιτείνει και την ταξική. Ο λαϊκός παράγοντας έπαιρνε τα μαθήματά του σε πιο εντατικούς ρυθμούς. Οι Ιακωβίνοι, χάρη στον Ροβεσπιέρο, τον Σαιν Ζυστ και τον Μαρά που ήταν Κορδελιέρρος προσέγγιζε πολύ τις θέσεις τους και λίγους ακόμα, έγιναν πολύ δημοφιλείς και η τριάδα –θρόνος, αριστοκρατία, μεγαλοαστοί- επεδίωξαν τη διάλυσή της, εις μάτην. Η εξωτερική κρίση έφερε προσωρινά ηρεμία στους κόλπους της λέσχης και η επιρροή της στην νομοθετικά αυξήθηκε δραματικά με αποτέλεσμα οι Ιακωβίνοι να πάρουν την υπόθεση της εθνικής σωτηρίας στις πλάτες τους, βάζοντας στην υπόθεση και τις πλατιές λαϊκές μάζες. Γρήγορα όμως οι εσωτερικές διενέξεις επανήλθαν. Όμως, τώρα ερχόταν πολύ δυναμικά ο Ροβεσπιέρος και οι ριζοσπάστες του στο προσκήνιο. Ξεσκέπασε τις κρυφές συνεννοήσεις Γιρονδίνων και άλλων μετριοπαθών με τον θρόνο. Οι συγκρούσεις μετά την ουσιαστική κατάλυση της βασιλείας το 1791 ανάμεσα στα διάφορα κρατικά σώματα στα οποία ασκούσαν διάφορη επίδραση οι πολιτικές ομάδες, ανέδειξε σαν κυρίαρχη δύναμη τους Ορεινούς, οι οποίοι είχαν και τη στήριξη του νέου λαϊκού θεσμού της Κομμούνας, την ίδια στιγμή που ο Δαντόν τηρούσε διφορούμενη στάση. Στις συνθήκες αυτές, εμφανίζεται η «πρώτη Τρομοκρατία» με εμπροσθοφυλακή την Κομμούνα και με στόχο την απόκρουση του εξωτερικού εχθρού και το ξεκαθάρισμα από τον εσωτερικό, δηλαδή θρόνο, ευγενείς και την πιο αντιδραστική μερίδα των αστών. Για πρώτη φορά στην ιστορία της Ευρώπης εμφανίζεται ο λαϊκός εθνικός στρατός και θριαμβεύει τελικά τον Σεπτέμβρη του 1792.

Παρά το ότι η νίκη χρεώνεται στους Ιακωβίνους και στην Κομμούνα, οι Γιρονδίνοι ήταν αυτοί που εκμεταλλεύτηκαν την κατάσταση και τελικά κυριαρχούν -όχι φυσικά χάρη στο λαϊκό στοιχείο, το ποίο πέτυχαν πάλι να εξοβελίσουν- στην Συμβατική Συνέλευση που αντικατέστησε την Νομοθετική. Εκεί σημειώθηκαν φοβερές συγκρούσεις με τους αριστερούς Ορεινούς. Η πολιτική κρίση πέρασε –και αυτή τη φορά- και στη λέσχη των Ιακωβίνων, οι οποίοι εκ νέου θα διασπαστούν και πλέον οι Ιακωβίνοι θα γίνουν αυτοί που όλοι γνωρίζουμε. Η στάση τους ήταν σκληρή και συνεπής (έτσι κέρδισαν τον τιμητικό λαϊκό τίτλο των «αδιάφθορων»), παρότι φυσικά δεν πρέπει κανείς να παραβλέπει ότι μιλάμε για ριζοσπάστες μικροαστούς που ήθελαν πραγματική πολιτική αστική δημοκρατία, αλλά δεν είχαν στο νου τους κάτι κοινωνικά βαθύτερο. Και δεν μπορούσε να υπάρχει κάτι καλύτερο, αφού το γαλλικό προλεταριάτο μόλις που άρχισε να εμφανίζεται (η γαλλική βιομηχανία και οι καπιταλιστικές σχέσεις δεν ήταν ακόμη ιδιαίτερα ανεπτυγμένες).

Όταν καταδικάστηκε σε θάνατο ο Λουδοβίκος, η αστική τάξη προσπάθησε να την εμποδίσει, χωρίς να το καταφέρει και τον Γενάρη του 1793 ο βασιλιάς καρατομήθηκε. Οι πόλεμοι πλέον είχαν κερδηθεί ουσιαστικά, μόνο και μόνο λόγω της λαϊκής συνδρομής. Όμως, συνεχίστηκαν και πλέον ήταν πόλεμοι των Γάλλων αστών έναντι των Άγγλων αστών. Όμως, τα οικονομικά προβλήματα συνεχίζονταν και, μάλιστα, αυξάνονταν και ο πόλεμος δεν μπορούσε να αξιοποιηθεί πια από τους Γιρονδίνους. Οι αστοί θεωρούσαν ότι η ελεύθερη αγορά θα αποτελούσε λύση, αποδεικνυόταν όμως το ακριβώς αντίθετο. Το λαϊκό στρατιωτικό φρόνημα έπεσε, άρχισαν να έρχονται οι ήττες στα πολεμικά μέτωπα και τον Μάρτη ξέσπασε το κίνημα της Βανδέας που για μισό χρόνο θα αποτελούσα την μεγάλη προσπάθεια της αριστοκρατίας να ξαναέρθει στα πράγματα. Όλα αυτά έριχναν την ευθύνη στους Γιρονδίνους. Από τον Μάρτη, λοιπόν, ένας νέος φορέας, οι επαναστατικές λαϊκές επιτροπές αποτέλεσαν έναν νέο πόλο εξουσίας που συγκρουόταν με τους Γιρονδίνους και την Συμβατική. Οι Ιακωβίνοι ενισχύονταν διαρκώς και μάλιστα έγινε μέλος τους και ο Μαρά. Οι Γιρονδίνοι εξαπέλυσαν κυνηγητό εναντίον Ιακωβίνων-Ορεινών και Αβράκωτων, δηλαδή του πρωτοπόρου στοιχείου της φτωχολογιάς των πόλεων. Τον Ιούνιο ο ριζοσπαστικό συνασπισμός πήρε την εξουσία και για πρώτη φορά στην παγκόσμια ιστορία, οι πλατιές λαϊκές μάζες απόκτησαν αποφασιστική πολιτική δύναμη.

Τότε ηττήθηκε οριστικά η φεουδαρχία (της αφαιρέθηκαν «μονοκοντυλιά» όλα τα προνόμια) αλλά πλήγησαν σοβαρά και συμφέροντα των αστών. Το νέο Σύνταγμα, το πραγματικά δημοκρατικό Σύνταγμα της Γαλλικής Επανάστασης, προέβλεπε πολιτική αλλά όχι κοινωνική –δεν μπορούσε να γίνει αυτό- δημοκρατία. Η αντίδραση των ηττημένων ήταν άμεση. Οι Γιρονδίνοι συμμάχησαν μέχρι και με την Βανδέα, οι βασιλόφρονες με τους Άγγλους και η δολοφονία του Μαρά στις 13 Ιούλη έδειξε ότι η επανάσταση ήταν σε κρίσιμο σημείο. Συγκροτήθηκε με νέα σύνθεση η επιτροπή εθνικής σωτηρίας με τη συμμετοχή των Σαιν Συστ και Ροβεσπιέρου. Οι Ιακωβίνοι και οι αβράκωτοι συγκρούστηκαν όμως και με προχωρημένες λαϊκές μερίδες, τους «Λυσσασμένους» που έθεταν αιτήματα προωθημένα και ανεφάρμοστα, ανταποκρινόμενα σε άλλες κοινωνικές –όχι πολιτικές- καταστάσεις. Πάντως, ο επαναστατικός ενθουσιασμός επανήλθε στις λαϊκές τάξεις και η στρατολόγηση άνθισε εκ νέου. Αυτό που οι εχθροί του λαού επιδίωξαν, ήταν να εκμεταλλευτούν και να εντείνουν την οικονομική κρίση. Δεν το κατόρθωσαν και επιτέλους τον Σεπτέμβρη του 1793 ο λαός ανάσανε οικονομικά για πρώτη φορά. Αυτό αποτέλεσε και το πολιτικό τέλος των «Λυσσασμένων» και την απογείωση του κύρους των Ιακωβίνων. Ο δρόμος ήταν ανοιχτός για την επιβολή της «Δεύτερης Τρομοκρατίας» και της εξόντωσης των προδοτών ευγενών, του Λουδοβίκου αλλά και Γιρονδίνων. Προχώρησε, μέχρις ενός σημείου όμως, και η αποχριστιανοποίηση. Όταν οι Ιακωβίνοι πρόσεξαν πως ο ζήλος για χτύπημα της θρησκείας προκαλούσε τριγμούς στη μεγάλη λαϊκή συμμαχία, απλά φρόντισαν για τον διαχωρισμό κράτους και εκκλησίας.

Η Τρομοκρατία επέδειξε σημαντικές νίκες και στον εξωτερικό πόλεμο, κυρίως λόγω της πολύ μεγάλης κινητοποίησης των Αβράκωτων. Ο νέος στρατός ήταν ταυτόχρονα και δημοκρατικό σχολείο. Δεν έλειψαν και οι συγκρούσεις στην Συνέλευση, καθώς μέλη των ορεινών και των Ιακωβίνων ακόμα είχαν σχέσεις με ξένους που ήταν ενταγμένοι σε αυτές τις ομάδες, κινούνταν όμως προς την εξυπηρέτηση κυρίως εξωτερικών εμπορικών συμφερόντων που εκπροσωπούσαν. Εκεί βλέπουμε αδέξιους χειρισμούς του Ροβεσπιέρου, που χτύπησε τόσο την αριστερή (Εμπερτιστές) όσο και την δεξιά αντιπολίτευση, κάτι που στους Αβράκωτους δεν ήταν ιδιαίτερα αρεστό, καθώς συμπαθούσαν τους αριστερούς. Έτσι, ξεκίνησε η συρρίκνωση της ταξικής βάσης των Ιακωβίνων και της συμμαχίας που είχαν με κόπο χτίσει από κοινού.

Έπειτα το βιβλίο μας δίνει μια περιγραφή της οργανωτικής δομής του Ιακωβίνικου κράτους αλλά και των διαμαχών μέσα σε αυτό, όπως και το πώς τελικά με λανθασμένους χειρισμούς που δεν είναι άσχετοι με την μικροαστική ιδιοσυγκρασία της ομάδας των Ιακωβίνων τελικά η πολιτική εξουσία δεν απλώθηκε όσο θα μπορούσε και έτσι οι σχέσεις Ιακωβίνων – Αβράκωτων ψυχράνθηκαν, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι τάχθηκαν ο ένας απέναντι στον άλλον. Ένας παράγοντας που συνέβαλε σε αυτό ήταν η αυταπάτη -που μάλλον προερχόταν από την απειρία των Ιακωβίνων- ότι οι θεσμοί θα μπορούσαν να λύσουν τα προβλήματα του λαού. Πίστευαν δηλαδή ότι οι νόμοι που θέσπιζαν για τις τιμές, π.χ., θα έλυναν οριστικά το ζήτημα της τροφής του λαού. Όμως, οι νόμοι παραβιάζονταν από τους αστούς κατά συρροή.

Όταν λοιπόν ο εξωτερικός εχθρός ηττήθηκε οριστικά, οι Ιακωβίνοι ήταν ανεπιθύμητοι από τους αστούς και οι Αβράκωτοι ήταν αρκετά μουδιασμένοι για να τους υποστηρίξουν. Ο Ροβεσπιέρος, απομονωμένος, έκανε το λάθος να μην καταδικάσει τους πολιτικούς αντιπάλους που παραμόνευαν για να πάρουν πίσω τις κατακτήσεις της αστικής τάξης και στις 28 του Ιούλη του 1794 εκτελέστηκε μαζί με άλλους συντρόφους του.

Με πρόσχημα το τέλος της «φρικτής τρομοκρατίας», οι αστοί αφαίρεσαν κάθε εξουσία από τον λαό και τον έστειλαν σπίτι του, χτύπησαν οργανωτικά με σκαιό τρόπο κάθε πολιτική οργάνωση και θεσμό που θα μπορούσε να τους αντιταχθεί, προχώρησαν στην ιδιωτικοποίηση των πάντων. Ο Γράκχος Μπαμπέφ θα παραδεχθεί ότι κακώς άφησαν τα ριζοσπαστικά λαϊκά στοιχείο «ακάλυπτους» τους Ιακωβίνους, ο ίδιος όμως θα συμβάλει στα θεμέλια του πολιτικού και κοινωνικού αγώνα της νέας τάξης, του προλεταριάτου. Οι Γάλλοι αστοί δεν θα ένιωθαν άνετα ποτέ πια. Για αυτό, θα καλέσουν τον Βοναπάρτη να προστατέψει τα συμφέροντά τους. Τα πράγματα όμως είχαν πια αλλάξει για την ανθρώπινη ιστορία.